توندوتیژیی شەرەف — ناسینەوەی هەڕەشە و پلانی ڕزگاربوون
ئەم لاپەڕە زانیاری بۆ کەمکردنەوەی زیانە بۆ کەسانێک کە لە مەترسیدان. ڕاوێژی یاسایی نییە. ئەگەر لە مەترسیی دەستبەجێیدایت، هەنگاوەکانی ئەگەر توندوتیژی نزیک بێتەوە یەکەم دێن — دەتوانیت پاشانی بخوێنیتەوە دواتر.
توندوتیژیی شەرەف ئەو توندوتیژییەیە کە ئەندامانی خێزان دژی خزمێکیان دەکەن — زۆربەی کات ژن، پیاوێکی مثلی، یان کەسێکی ترانس — بەهۆی ڕەفتارێک کە خێزان وای دەزانێت ڕیسوای کردووە. لە عێراق، توندوتیژیی شەرەف هەموو ساڵێک کەسانێکی کوێرە دەکوژێت. زۆربەی ئەم مردنانە لێکۆڵینەوەی لێ ناکرێت، و زۆریان هەرگیز وەک کوشتن ڕاپۆرت ناکرێن.
ئەم لاپەڕە لێرەیە بۆ ئەوەی نیشانەکانی ئاگاداری زوو بناسیتەوە، پلان دابنێیت، و ڕزگارت بێت.
توندوتیژیی شەرەف چۆن دەردەکەوێت
بەدەگمەن بڕیارێکی یەک کات لە ساتێکی یەکدایە. شێوازەکە زۆربەی کات وایە:
- گومان یان دۆزینەوە. ئەندامێکی خێزان نامەکان، وێنە، یان شتێکی شاراوە دەدۆزێتەوە؛ یان دراوسێیەک ڕاپۆرتی شتێک دەکات؛ یان نەبوون تێبینی دەکرێت.
- ڕووبەڕووبوونەوە. کەسە مەبەست لێکۆڵینەوەی لێ دەکرێت، زۆربەی کات بە جەستەیی. خێزان بڕیار دەدات چی باوەڕ بکات.
- زیندانی کردن. مۆبایلی کەسەکە دەبردرێت، جووڵانیی سنووردار دەکرێت، پەیوەندی لەگەڵ هاوڕێکان دەپچڕێت. ئەم قۆناغە دەتوانێت بۆ ڕۆژان یان هەفتە بەردەوام بێت.
- بڕیار. خێزان — زۆربەی کات بە سەرکردایەتیی خزمێکی نێر کە دەسەڵاتی هەیە — بڕیاری “چارەسەرێک” دەدات. چارەسەرەکان لە زواجی زۆرلێکراو، دەرکردنی ئاینی یان “چارەسەری” ئاینی، تا دەرکردن، تا کوشتن دەگرنەوە.
- جێبەجێ کردن. چارەسەرە بڕیاردراوەکە جێبەجێ دەکرێت، زۆربەی کات لەلایەن خزمێکی نێری گەنجترەوە کە پێی دەوترێت ئەرکیەتی.
مەترسیدارترین ساتی قۆناغی زیندانی کردنە، چونکە لەم خاڵە مۆبایلت، پارەت، و توانای جووڵانت لە دەست داوە. ئەگەر ئەم شێوازە دەبینیت دەستپێ دەکات، ساتی کرداری پێش زیندانی کردنە.
نیشانەکانی ئاگاداری کە بە جدی وەربگری
- مۆبایلەکەت دەبردرێت یان “پشکنین” دەکرێت بەبێ ئاگادارکردنەوە. بەتایبەت ئەگەر زیاتر لە جارێک ڕووی دابێت.
- لەناکاو پرسیاری ووردت لێ دەکرێت لەسەر ئەوەی لەگەڵ کێ کاتت دەبەیتە سەر، لەگەڵ کێ نامە دەنێریت، بۆ کوێ دەچیت.
- خزمێک دەستپێ دەکات بە شوێنپێکەوتنت یان لە شوێنانێک دەردەکەوێت کە بۆی دەچیت بەبێ ڕوونکردنەوە.
- جووڵانت سنووردار کراوە — پێت دەوترێت ناتوانیت بە تەنیا بڕۆیت، یان دەبێت کەسێک لەگەڵت بێت.
- کۆبوونەوەی خێزانی ڕێک دەخرێت کە تۆ نەخواستراویت بۆی بەڵام ڕوونە دەربارەی تۆیە.
- خزمێکی نێری دیاریکراو — برا، ئامۆزا، مام — لەناکاو زۆر تووڕە دەبێت لێت و خزمەکانی تر سەرسەپێرنی دەکەن.
- پێت دەوترێت کە بەزووی دەزاوجیت، بەتایبەت لەگەڵ کەسێکی گەورەتر یان کەسێک کە پێشتر باسی نەکراوە.
- کەسایەتییەکی ئاینی یان “چارەسەرکارێک” دەهێنرێت “بۆ یارمەتیدانت”.
ئەگەر لە ماوەیەکی کورتدا دوو یان زیاتر لەمانە دەبینیت، بارودۆخەکە جدی یە. ئێستا پلان دابنێ.
پلانی ئاسایش پێش قەیران
باشترین کات بۆ پلان دانان پێش ئەوەیە کە پێویستت بە پلان بێت. ئەم ئامادەکارییە خوارەوانە شایستەی ئامادەکردنن تەنانەت ئەگەر خێزانەکەت ئێستا هێمن دیار بێت:
بەڵگەنامەکان:
- کۆپی (هەم دیجیتاڵی هەم فیزیکی) لەمانە بپارێزە: کارتی ئەحوالی مەدەنی، پاسپۆرت (ئەگەر هەتە)، شایستەنامەی لەدایکبوون، هەر بڕوانامەیەکی پەروەردەیی، هەر بەڵگەنامەی موڵکیی، وردەکارییەکانی هەژماری بانکی.
- کۆپی دیجیتاڵی لە ئیمەیڵی شیفرەکراو (ProtonMail) بپارێزە کە لە هەر ئامێرێکەوە دەستڕاگەیشتنی پێ بکرێت.
- کۆپی فیزیکی لە شوێنێک لە دەرەوەی ماڵ بپارێزە — لای هاوڕێیەکی متمانەپێکراو، لە سندووقێکی پاراستن، لە ئۆتۆمبیلێک ئەگەر هەتە.
پارە:
- سندووقی فریاگوزاری دەستکەوتوو بپارێزە بەبێ ئاگاداریی خێزان. دەتوانێت نەقد بێت شاردراوەتەوە لە شوێنێک کە دوور بێت ئەندامێکی خێزان بەدوایدا بگەڕێت (لەناو کتێبێک، چنراو لە جلەکان، لای هاوڕێیەکی متمانەپێکراو)، یان پارە لە هەژمارێک کە نازانن.
- ئەگەر بتوانیت بەڕێوەی بەریت، لانیکەم ٢٠٠،٠٠٠ دیناری عێراقی ئامانج بکە. زیاتر ئەگەر بکرێت. ئەمە بەسە بۆ چەند ڕۆژێک گەشت و مانەوەی ئاسایش.
مۆبایل:
- ئەگەر بەهیچ شێوەیەک گونجاوە، مۆبایلێکی تایبەت بپارێزە کە بە پاسوۆرد قفڵ کرابێت. تەنانەت ئامێرێکی دووەمی هەرزان.
- ژمارەی مۆبایلی دوو کەس کە بتوانیت لە کاتی فریاگوزاری پەیوەندیان پێوەبکەیت، لە بیرت بپارێزە — پشت بە جێگرانی پەیوەندیی مۆبایلەکەت مەبەستە کە دەتوانن سڕاونەوە.
- بزانە چۆن مۆبایلە سەرەکییەکەت بۆ ڕێکخستنە کارخانەییەکان لە ماوەی کەمتر لە خولەکێکدا ڕێکدەخەیتەوە ئەگەر دۆزینەوە ڕووبدات.
پەیوەندییەکان:
- هاوڕێ یان ئەندامی کۆمەڵگا دیاری بکە کە یەکەم پەیوەندیی پێوە دەکەیت ئەگەر پێویستت بە ڕۆیشتن بێت. پێی بڵێ ڕەنگە نامەیەک لێیتەوە بگاتێ. دڵنیابە کە ڕێگەیەکی هەیە بۆ هۆستکردنت یان یارمەتیدانت بۆ گەیشتن بە هۆتێل بۆ لانیکەم یەک شەو.
- شارێکی ئاسایش لە ناوەوەی عێراق دیاری بکە کە دەتوانیت گەشتی بۆ بکەیت. زۆربەی کات ناوچەیەکی جیاواز لە خێزانەکەت — بۆ زۆر کەس، ئەمە مانای بەغداد، بەسرە، هەولێر، یان سلێمانییە، بەپێی شوێنی ئێستایان.
چیرۆکی پۆشش:
- هۆکارێکی گونجاو بۆ گەشتێکی پلاندانراو ئامادە بکە — ڕاهێنانی کار، خزمێکی نەخۆش، داواکاریی زانکۆ، گەشتی ئاینی. شتێک کە ١-٣ ڕۆژت دەدات بەبێ شوێنپێکەوتنی خێزانی.
ئەگەر توندوتیژی نزیک بێتەوە {#imminent}
ئەگەر هۆکارت هەیە بۆ بڕواکردن بەوەی نزیکی ڕووبەڕووبوونەوەی زیانی — زیندانی کردن، لێدان، زواجی زۆرلێکراو، یان کوشتن — کردار بکە. چاوەڕێی پشتڕاستکردنەوە مەکە. ئەو کەسانەی چاوەڕێی پشتڕاستکردنەوەیان کرد مردوون.
پلانەکە، بە ڕیز:
- لە ماڵ بڕۆ دەرەوە. لەگەڵ بەڵگەنامەکانت و مۆبایلت ئەگەر بکرێت، بەڵام ئەگەر ناچار بیت لە نێوان ئاسایش و شتەکان هەڵبژاردن بکەیت، ئاسایش هەڵبژێرە.
- گەڕەکەکە بەجێ بهێڵە. تاکسی یان پاس بگرە بۆ شوێنێک کە خێزانەکەت نازانێت بەدوایدا بگەڕێت. نەقد بدە. شوێنی ڕاستەقینەکەت بە شۆفێر مەڵێ — چەند شەقامێک پێش بەرگشت دابەزە و یەواکە بە پێ بڕۆ.
- پەیوەندی بە پەیوەندیی خۆتەوە بکە. نامە یان پەیوەندی بکە لەگەڵ ئەو هاوڕێ یان ئەندامی کۆمەڵگا کە دیاریت کردبوو. پێی بڵێ تۆ بەرەو ئەو دێیت و تەقریبا کەی.
- خزمەتگوزارییەکانی شوێن و هەژمارە هاوبەشە خێزانییەکان بوەستێنە. زۆر خێزانی عێراقی هەژماری Google یان Apple هاوبەش بەکاردێنن. لێیان دەربکەوە. Find My Phone بکوژێنەوە.
- مەگەڕێوە بۆ ماڵەکەت. تەنانەت بۆ “هێنانی شتێک”. تەنانەت بۆ “ڕوونکردنەوە”. بەمحەلێ کە خێزانەکەت بڕیاری دا، گەڕانەوە ئەوەیە کە کەسەکان دەکوژێت.
- پەیوەندی لەگەڵ کۆڕ بکە. کەناڵی کۆمەڵگا. دەتوانین یارمەتیدەر بین لە هەنگاوەکانی داهاتوو، ئاراستەکردنی پەنابەری درێژخایەن، و زانیاریی پەنابەری.
ئەگەر نەتتوانی بڕۆیت — ئەگەر ئێستا زیندانیت کراوە — ئەولەویەتت دەبێتە پەیوەندی. ئەگەر هەر ئامێرێکی ئینتەرنێتت هەیە، نامە بنێرە بۆ کەسێک لە دەرەوە. کۆڕ هەندێک جار دەتوانێت یارمەتی بدات لە ڕێکخستنی ئەوەی کەسێک بێت بۆ لات، بەڵام ئەمە پڕ مەترسییە و زۆر پشت بە شارە دیاریکراوەکەت و بارودۆخت دەبەستێت.
پۆلیس، نەخۆشخانە، و دەوڵەت
ئەمە سەختترین بەشە بۆ نوسینەوەی بە ڕاستگۆیی لەم لاپەڕەیە.
پۆلیسی عێراقی سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو نییە بۆ کەسانە کوێرەکانی هەڵاتوو لە توندوتیژیی شەرەف. لە هەندێک ناوچە، ئەفسەری تاک یارمەتی دەدەن. لە ئەوانی تر، ئەفسەرەکان تۆ دەگەڕێننەوە بۆ خێزانەکەت یان دەستگیرت دەکەن لەژێر یەکێک لە تۆمەتە پەیوەستەکان بە ئەخلاق. یەکەم جووڵەت مەکە پەیوەندی بە پۆلیسەوە. ئەگەر ناچار بیت مامەڵە لەگەڵ پۆلیس بکەیت — بۆ نموونە، دوای هێرشێکی توند — لەگەڵ ئەندامێکی کۆمەڵگا بڕۆ ئەگەر بکرێت، و توندوتیژییەکە وەک هێرشێکی تاوانبارانە دابندە بەبێ باسی ناسنامەی کوێرە.
نەخۆشخانەکان زامەکان چارەسەر دەکەن بەبێ پرسیار لەسەر هۆکار. ئەگەر زامیار بوویت، بڕۆ بۆ نەخۆشخانە. پێیان بڵێ کەسێکی نەناسراو لە شەقامدا هێرشی کردووەتە سەرت. زۆربەی بەشەکانی فریاگوزاری چارەسەرت دەکەن و فشار ناخەنە سەرت بۆ وردەکاری.
هەرێمی کوردستان (هەولێر، سلێمانی، دهۆک) ژینگەیەکی یاسایی و پۆلیسی کەمێک جیاوازی هەیە لە سەرتاسەری عێراق. بۆ کەسانە کوێرەکان بەهیچ مانایەکی ئەرێنی ئاسایش نییە، بەڵام مەترسیی عەمەلی هەندێک جار کەمترە بۆ ژنانی هەڵاتوو. هەندێک عێراقیی کوێرە هەولێر یان سلێمانییان وەک خاڵی گواستنەوە بەکارهێناوە.
پەنابەری — وێنەی ڕاست
زۆر عێراقیی کوێرە پرسیار لەسەر پەنابەری بۆ دەرەوە دەکەن. ئەمە ئەوەیە کە فێرمان بووە:
پەنابەری ڕاستەقینەیە، مومکینە، و زۆر سەختە. ئەو وڵاتانەی پرۆسەی پەنابەریی کوێریان دامەزراوە (ئەڵمانیا، هۆڵەندا، سوید، کانادا، ئوسترالیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان — هەرچەند ویلایەتە یەکگرتووەکان بەشێوەی زیاتر داخراوە) داوات لێ دەکەن:
- دەستڕاگەیشتنی فیزیکی بۆ خاکیان یان سفارەتیان لە وڵاتێکی سێیەم. ئەمە سەختترین بەشە. زۆربەی پەنابەری ناتوانرێت لە ناوەوەی عێراقەوە بۆی پێشکەش بکرێت.
- بنیادنانی کەیسێکی متمانەپێکراو بەوەی کوێرەیت و گەڕانەوە بۆ عێراق مانای چەوسانەوەی جدی دەبێت. ئەمە داوای بەڵگە، شاهید، و شایستی هاوسەنگ لە چەند چاوپێکەوتنێکدا دەکات.
- چاوەڕێی. پرۆسەی پەنابەری مانگانە تا چەند ساڵ دەخایەنێت. لە حاڵەتێکی یاسایی هەڵواسراودا دەبیت، زۆربەی کات بەبێ مۆڵەتی کار، لە ماوەی ئەم کاتەدا.
زۆربەی عێراقییە کوێرەکان کە دەرباز دەبن لە ڕێگەی ئەمانە تێ دەپەڕن:
- تورکیا — بە ڕێگەی وشکانی زۆرترین مومکینە، بەڵام بەشێوەی زیاتر دژی پەنابەران دەبێت. پرۆسەی UNHCR هێواشە.
- ئوردن یان لوبنان — مومکینە بەڵام ژێرخانی پشتگیریکار بۆ کوێرەکان سنووردارە.
- فرۆکەی ڕاستەوخۆ بۆ ئەڵمانیا یان باکووری ئەورووپا بە ڤیزا، پاشان داوای پەنابەری لە کاتی گەیشتن. ئەمە داوای بەدەستهێنانی ڤیزا دەکات، کە خۆی سەختە.
کۆڕ پەیوەندیی هەیە بە چەند ڕێکخراوێکی دەرەکی کە یارمەتی دەدەن لە پرۆسەی پەنابەری. ئەمانە لێرە لیست ناکەین بۆ سەلامەتی خۆیان. ئەگەر بە جدی بیر لەم ڕێگەیە دەکەیتەوە، پەیوەندیمان پێوەبکە، و ئەوەی دەتوانین هاوبەشی دەکەین.
تێبینی: هەموو کەس ناخوازێت عێراق بەجێ بهێڵێت. زۆریان خێزان، هاوڕێ، زمان، و وڵاتمان لێرە هەیە، و تێچوونی ڕۆیشتن گەورەیە. پەنابەری هەڵبژاردەیە، نەک تاکە هەڵبژاردە. هەندێک کەس لە ناوەوەی عێراق ئاسایش دەدۆزنەوە لە ڕێگەی تۆڕی کۆمەڵگاوە. لە هیچ ئاراستەیەک پاڵت پێوەنانێین.
دوای ڕزگاربوون
ئەگەر ڕزگارت بوو لە ڕووداوێکی جدی — توندوتیژیی جەستەیی، هەوڵی زواجی زۆرلێکراو، هەڵاتن لە ماڵ — ڕۆژان و هەفتە دوای ئەویش مەترسیدارن.
- گەڕانی خێزان. خێزانەکەت ئەگەری زۆرە بەدواتدا بگەڕێت. ڕەنگە لێکۆڵەرە تایبەتییەکان بەکاربهێنن، پەیوەندی بە هاوڕێکانتەوە بکەن، چاودێریی تۆڕی کۆمەڵایەتی بکەن، یان هەوڵ بدەن لە ڕێگەی مۆبایلتەوە شوێنپێت پێبکەن.
- برینداربوون. ئەوەی هەر ئێستا ڕزگارت لێ بوو ماوەیەک ڕاستەقینە دیار نابێت، پاشان زۆر ڕاستەقینە دیار دەبێت. ئەمە ئاساییە. کەسێک بدۆزەوە بۆ قسەکردن لەگەڵی.
- پێداویستییە پراکتیکییەکان. خواردن، شوێنی نیشتەجێبوون، پارە، ناسنامە. کۆمەڵگا دەتوانێت یارمەتی بدات لە هەندێک لەمانە.
کۆڕ دەتوانێت یارمەتی بدات لە: ئاراستەکردن بۆ ماڵە ئاسایشەکان (سنووردار)، گەیاندنت بە کۆمەڵگا لە شارە ئامانجەکەت، پشتگیریی تەندروستیی دەروونی، و ڕێنماییی پەنابەری. ناتوانین پارە پێشکەش بکەین کە لە یارمەتیی فریاگوزاری تێ بپەڕێت، و ناتوانین خزمەتگوزاریی یاسایی پێشکەش بکەین.
تێبینیی کۆتایی
خوێندنەوەی ئەم لاپەڕە بەخۆی جۆرێکە لە پلانی ئاسایش. زۆربەی کەسان پلان دانانێن چونکە وادەزانن ئەمە ناتوانێت ڕووی پێبدات، یان چونکە بیرکردنەوەی لێی زۆر ئازاربەخشە. ئەگەر گەیشتیتە خوارەوەی ئەم لاپەڕە، شتێکی ئازایانە و گرنگت کردووە.
شایستەی ئاسایشیت. شایستەی ئەوەیت بژیت. توندوتیژیی کراو دژی عێراقییە کوێرەکان هەڵە یان عاری تۆ نییە. ئێمە لێرەین.